حامد کمالی1 
، رضا مهدی2
، رضا مهدی2
1- استادیار گروه مطالعات حکمرانی آموزش عالی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران ، Kamali@iscs.ac.ir
2- دانشیار گروه مطالعات حکمرانی آموزش عالی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران
2- دانشیار گروه مطالعات حکمرانی آموزش عالی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران
چکیده: (10 مشاهده)
هدف: حکمرانی، بهعنوان یکی از مهمترین جنبههای آموزش عالی، مسیر مشارکت دانشگاه در توسعه جامعه را شکل می دهد. در ایران، این مسیر با ایجاد ظرفیتهای متنوع سیاستی، نهادی و قانونی شکل گرفته است؛ با این حال، نارضایتی ذینفعان اجتماعی و کاهش تعامل و پاسخگویی اجتماعی دانشگاه نشان میدهد که در عمل به ضدتوسعه انجامیده است. بنابراین این پرسش مطرح است که چگونه حکمرانی آموزش عالی، عملکرد دانشگاه در توسعه جامعه ایران را تحت تاثیر قرار داده است؟
روش: مطالعه حاضر از منظر گفتمانی به مسئله تحقیق نگریست. از این منظر برای شناسایی و تحلیل گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی ایران از یک چارچوب مفهومی متشکل از رویکردهای متداول حکمرانی آموزش عالی (دولت گرا، بازاری، خودحکمرانی دانشگاهی، و ترکیبی) استفاده شد و بر مبنای آن چهارده سند و قانون نهادی و راهبردی آموزش عالی ایران (از سال 1368 تا 1404) در چارچوب روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف مورد تحلیل کیفی قرار گرفت.
یافته ها: گفتمان مهار به عنوان گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی ایران شناسایی شد. در این گفتمان، دولت از نقشی برجسته و حداکثری برخوردار است و مناسبات دانشگاه و جامعه را بر اساس عقلانیت ارزشی و در ساختارهای بروکراتیک تحت فرماندهی و کنترل شدید قرار می دهد. این وضعیت، چالش های جدی مانند تقلیل دانشگاه و جامعه به خوانش های ایدئولوژیک، هژمونی اولویتها و سیاستهای دولت بر دانشگاهها، انحصار قدرت و ایزوله شدن ترکیب شوارهای حکمرانی، و غلبه فرم بر محتوا در تعاملات دانشگاه و جامعه ایجاد کرده و اثربخشی حکمرانی آموزش عالی را تحت تاثیر قرار داده است.
نتیجه گیری: گفتمان مهار از لحاظ شکلی همانند رویکرد حکمرانی دولت گرا است اما در موارد محتوایی مانند تلقی ایدئولوژیک از دانشگاه، تعریف چند سطحی از کنشگر دولت، و ایزوله سازی مشارکت در شوراهای حکمرانی با آن متفاوت است. این تفاوتها گفتمان را به نوعی برداشت انحرافی از حکمرانی آموزش عالی و فاقد خصیصه مفهومی آن یعنی نفی انحصار قدرت تبدیل کرده است. در چنین موقعیتی، ایجاد زمینه مشارکت واقعی نیروهای دانشگاه و اجتماعی، کاهش تمرکز قدرت در دولت، و اجتناب از اعمال قهری ارزش های رسمی در دانشگاه و جامعه، برای اصلاح گفتمان حکمرانی آموزش عالی در ایران ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
روش: مطالعه حاضر از منظر گفتمانی به مسئله تحقیق نگریست. از این منظر برای شناسایی و تحلیل گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی ایران از یک چارچوب مفهومی متشکل از رویکردهای متداول حکمرانی آموزش عالی (دولت گرا، بازاری، خودحکمرانی دانشگاهی، و ترکیبی) استفاده شد و بر مبنای آن چهارده سند و قانون نهادی و راهبردی آموزش عالی ایران (از سال 1368 تا 1404) در چارچوب روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف مورد تحلیل کیفی قرار گرفت.
یافته ها: گفتمان مهار به عنوان گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی ایران شناسایی شد. در این گفتمان، دولت از نقشی برجسته و حداکثری برخوردار است و مناسبات دانشگاه و جامعه را بر اساس عقلانیت ارزشی و در ساختارهای بروکراتیک تحت فرماندهی و کنترل شدید قرار می دهد. این وضعیت، چالش های جدی مانند تقلیل دانشگاه و جامعه به خوانش های ایدئولوژیک، هژمونی اولویتها و سیاستهای دولت بر دانشگاهها، انحصار قدرت و ایزوله شدن ترکیب شوارهای حکمرانی، و غلبه فرم بر محتوا در تعاملات دانشگاه و جامعه ایجاد کرده و اثربخشی حکمرانی آموزش عالی را تحت تاثیر قرار داده است.
نتیجه گیری: گفتمان مهار از لحاظ شکلی همانند رویکرد حکمرانی دولت گرا است اما در موارد محتوایی مانند تلقی ایدئولوژیک از دانشگاه، تعریف چند سطحی از کنشگر دولت، و ایزوله سازی مشارکت در شوراهای حکمرانی با آن متفاوت است. این تفاوتها گفتمان را به نوعی برداشت انحرافی از حکمرانی آموزش عالی و فاقد خصیصه مفهومی آن یعنی نفی انحصار قدرت تبدیل کرده است. در چنین موقعیتی، ایجاد زمینه مشارکت واقعی نیروهای دانشگاه و اجتماعی، کاهش تمرکز قدرت در دولت، و اجتناب از اعمال قهری ارزش های رسمی در دانشگاه و جامعه، برای اصلاح گفتمان حکمرانی آموزش عالی در ایران ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصي
دریافت: 1405/2/27 | پذیرش: 1405/4/10 | انتشار الکترونیک پیش از انتشار نهایی: 1405/5/16
دریافت: 1405/2/27 | پذیرش: 1405/4/10 | انتشار الکترونیک پیش از انتشار نهایی: 1405/5/16
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |