Iranian Higher Education

fa از توسعه گویی تا توسعه زدایی: تحلیل انتقادی گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی در ایران From Development Rhetoric to De-development: Critical Analysis of the Dominant Discourse of Higher Education Governance in Iran تخصصي Special پژوهشي Research هدف: حکمرانی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جنبه‌های آموزش عالی، مسیر مشارکت دانشگاه‌ در توسعه جامعه را شکل می دهد. در ایران، این مسیر با ایجاد ظرفیت‌های متنوع سیاستی، نهادی و قانونی شکل گرفته است؛ با این حال، نارضایتی ذی‌نفعان اجتماعی و کاهش تعامل و پاسخگویی اجتماعی دانشگاه نشان می‌دهد که در عمل به ضدتوسعه انجامیده است. بنابراین این پرسش مطرح است که چگونه حکمرانی آموزش عالی، عملکرد دانشگاه در توسعه جامعه ایران را تحت تاثیر قرار داده است؟  روش: مطالعه حاضر از منظر گفتمانی به مسئله تحقیق نگریست. از این منظر برای شناسایی و تحلیل گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی ایران از یک چارچوب مفهومی متشکل از رویکردهای متداول حکمرانی آموزش عالی (دولت گرا، بازاری، خودحکمرانی دانشگاهی، و ترکیبی) استفاده شد و بر مبنای آن چهارده سند و قانون نهادی و راهبردی آموزش عالی ایران (از سال 1368 تا 1404) در چارچوب روش تحلیل  گفتمان انتقادی فرکلاف مورد تحلیل کیفی قرار گرفت. یافته ها: گفتمان مهار به عنوان گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی ایران شناسایی شد. در این گفتمان، دولت از نقشی برجسته و حداکثری برخوردار است و مناسبات دانشگاه و جامعه را بر اساس عقلانیت ارزشی و در ساختارهای بروکراتیک تحت فرماندهی و کنترل شدید قرار می دهد. این وضعیت، چالش های جدی مانند تقلیل دانشگاه و جامعه به خوانش های ایدئولوژیک، هژمونی اولویت‌ها و سیاست‌های دولت بر دانشگاه‌ها، انحصار قدرت و ایزوله شدن ترکیب شوارهای حکمرانی، و غلبه فرم بر محتوا در تعاملات دانشگاه و جامعه ایجاد کرده و اثربخشی حکمرانی آموزش عالی را تحت تاثیر قرار داده است. نتیجه گیری: گفتمان مهار از لحاظ شکلی همانند رویکرد حکمرانی دولت گرا است اما در موارد محتوایی مانند تلقی ایدئولوژیک از دانشگاه، تعریف چند سطحی از کنشگر دولت، و ایزوله سازی مشارکت در شوراهای حکمرانی با آن متفاوت است. این تفاوت‌ها گفتمان را به نوعی برداشت انحرافی از حکمرانی آموزش عالی و فاقد خصیصه مفهومی آن یعنی نفی انحصار قدرت تبدیل کرده است. در چنین موقعیتی، ایجاد زمینه مشارکت واقعی نیروهای دانشگاه و اجتماعی، کاهش تمرکز قدرت در دولت، و اجتناب از اعمال قهری ارزش های رسمی در دانشگاه و جامعه، برای اصلاح گفتمان حکمرانی آموزش عالی در ایران ضرورتی اجتناب ناپذیر است. Objective: Governance is a core dimension of higher education that shapes how universities contribute to societal development. In Iran, despite the creation of diverse policy capacities after the Islamic Revolution, persistent stakeholder dissatisfaction and declining university social responsiveness have produced anti-development outcomes. This study asks how higher education governance has affected universities’ capacity to support Iran’s development. Method: Adopting a discursive perspective, the research employs a conceptual framework of conventional higher education governance approaches (state-centered, market-oriented, academic self-governance, and hybrid). Fourteen institutional and strategic documents and laws of Iranian higher education, during 1989 to 2025, were analyzed qualitatively using Fairclough’s critical discourse analysis. Results: The analysis identified the “discourse of control” as the official discourse. In this discourse the state exercises maximal authority, framing university–society relations through value rationality and subjecting them to intense bureaucratic control. The result is the ideological reduction of the university and society, hegemony of state priorities, monopolization of power, isolation of governance councils, and the dominance of form over substance which has ultimately undermined governance effectiveness. Conclusion: Although formally resembling the state-centered approach, the discourse of control differs substantively through its ideological view of the university, multi-layered conception of the state, and isolated participation. These features place it in tension with the foundational principle of governance—the rejection of power monopoly—and align it more closely with pre-governance state oligarchy. Genuine stakeholder participation, reduced concentration of state power, and avoidance of coercive imposition of official values are therefore essential for reforming higher education governance in Iran. آموزش عالی و توسعه, حکمرانی آموزش عالی, ذی نفعان اجتماعی دانشگاه, تحلیل گفتمان. higher education and development, higher education governance, social stakeholders, critical discourse analysis 20 44 http://ihej.ir/browse.php?a_code=A-10-747-1&slc_lang=fa&sid=1 hamed kamali حامد کمالی Kamali@iscs.ac.ir 10031947532846009299 10031947532846009299 Yes Assistant Professor, Department of Higher Education Governance Studies, Institute for Cultural and Social Studies, Tehran, Iran. استادیار گروه مطالعات حکمرانی آموزش عالی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران Reza Mahdi رضا مهدی mahdi002@gmail.com 10031947532846009300 10031947532846009300 No Associate Professor, Department of Higher Education Governance Studies, Institute for Cultural and Social Studies, Tehran, Iran دانشیار گروه مطالعات حکمرانی آموزش عالی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران